Trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động khó lường, an ninh năng lượng đã trở thành một vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với mọi quốc gia. Nguồn cung nhiên liệu, giá dầu, khí đốt, than đá và những gián đoạn trong chuỗi cung ứng quốc tế có thể tác động trực tiếp đến sản xuất công nghiệp, vận tải, giá cả hàng hóa và đời sống người dân.
Đối với Việt Nam, một nền kinh tế đang phát triển, có nhu cầu điện ngày càng lớn, việc bảo đảm đủ năng lượng cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng. Trong nhiệm vụ đó, phát triển năng lượng tái tạo cần được xem là một trụ cột của chiến lược đa dạng hóa nguồn cung và tăng cường tính tự chủ.
Không thể xem nhẹ rủi ro phụ thuộc năng lượng
Phụ thuộc vào một số nguồn nhiên liệu hoặc thị trường cung ứng có thể tạo ra những điểm yếu chiến lược. Khi giá nhiên liệu quốc tế tăng cao, chi phí phát điện và vận hành doanh nghiệp có thể tăng theo. Khi xảy ra xung đột, thiên tai hoặc gián đoạn vận tải, việc tiếp cận nguồn cung có thể khó khăn hơn.
Những biến động đó cho thấy an ninh năng lượng không chỉ được đo bằng tổng sản lượng điện sản xuất, mà còn phải được đánh giá thông qua khả năng duy trì nguồn cung, mức độ đa dạng hóa nhiên liệu, sức chống chịu của hạ tầng và khả năng đáp ứng nhu cầu trong các tình huống khẩn cấp.
Năng lượng tái tạo giúp mở rộng cơ sở nguồn cung bằng cách khai thác những tiềm năng sẵn có trong nước. Việt Nam có điều kiện phát triển điện mặt trời, điện gió trên bờ và ngoài khơi, thủy điện, sinh khối và một số nguồn năng lượng khác. Việc khai thác hiệu quả những lợi thế này có thể giảm một phần nhu cầu sử dụng nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.
Từ nguồn tài nguyên thiên nhiên đến năng lực tự chủ
Khác với nhiên liệu phải khai thác, vận chuyển và mua bán liên tục, ánh nắng và gió là những nguồn năng lượng tự nhiên có thể được khai thác tại nhiều địa phương. Sau khi dự án đi vào vận hành, chi phí nhiên liệu trực tiếp của điện mặt trời và điện gió thường thấp, mặc dù vẫn phải tính đến chi phí đầu tư ban đầu, bảo trì, truyền tải và cân bằng hệ thống.
Điều quan trọng là phát triển năng lượng tái tạo không chỉ tạo thêm nguồn điện. Quá trình này còn có thể thúc đẩy năng lực thiết kế, chế tạo thiết bị, quản lý hệ thống, đào tạo kỹ sư và phát triển các dịch vụ công nghiệp trong nước.
Nếu kết hợp với đầu tư vào lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh và các nguồn điện có khả năng điều chỉnh công suất, Việt Nam có thể nâng cao khả năng thích ứng trước những thay đổi của nhu cầu và nguồn cung.
An ninh năng lượng không đồng nghĩa với chạy theo công suất
Một sai lầm cần tránh là đánh đồng việc xây dựng thật nhiều dự án năng lượng tái tạo với việc bảo đảm an ninh năng lượng. Công suất lắp đặt lớn không tự động đồng nghĩa với lượng điện có thể cung cấp ổn định vào mọi thời điểm.
Điện mặt trời giảm mạnh vào ban đêm; điện gió phụ thuộc vào tốc độ gió. Nếu lưới truyền tải không đáp ứng kịp, điện năng được tạo ra có thể không được sử dụng hết. Nếu thiếu nguồn dự phòng và năng lực lưu trữ, hệ thống vẫn phải đối mặt với những thời điểm nguồn cung không đáp ứng được nhu cầu.
Do đó, quy hoạch năng lượng phải đặt ra đồng thời nhiều yêu cầu: đủ nguồn điện, đúng địa điểm, phù hợp với phụ tải, có lưới truyền tải tương ứng và bảo đảm tính ổn định của toàn hệ thống. Việc lựa chọn dự án cũng cần dựa trên hiệu quả kinh tế, tác động môi trường và lợi ích dài hạn, thay vì chỉ chạy theo các chỉ tiêu công suất.
Xây dựng hệ thống năng lượng có khả năng chống chịu
Một chiến lược an ninh năng lượng hiệu quả cần kết hợp nhiều giải pháp: phát triển năng lượng tái tạo, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, đa dạng hóa nguồn nhiên liệu, nâng cấp lưới điện, phát triển lưu trữ và tăng cường liên kết hệ thống.
Song song với đó, cần xây dựng cơ chế đầu tư minh bạch, phân bổ rủi ro hợp lý và tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia vào thị trường điện. Chính sách phải đủ ổn định để khuyến khích đầu tư dài hạn, đồng thời có khả năng điều chỉnh khi công nghệ, nhu cầu và điều kiện thị trường thay đổi.
Phát triển năng lượng tái tạo là một bước đi quan trọng để Việt Nam chủ động hơn trước những biến động bên ngoài. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là có thêm nguồn điện sạch, mà là xây dựng một hệ thống năng lượng an toàn, linh hoạt, có chi phí hợp lý và đủ sức phục vụ sự phát triển lâu dài của đất nước.
