Việc Bộ Công Thương ban hành Thông tư 61/2026/TT-BCT kèm Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 32:2026/BCT về trụ sạc, trạm sạc xe điện đánh dấu một bước quan trọng trong quá trình hình thành hạ tầng giao thông điện tại Việt Nam. Quy chuẩn sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2027 và áp dụng đối với nhiều chủ thể trong chuỗi trạm sạc, từ sản xuất, nhập khẩu, phân phối trụ sạc đến thiết kế, xây dựng, quản lý và vận hành trạm sạc.
Nếu nhìn ở góc độ quản lý nhà nước, đây là một bước đi dễ hiểu. Xe điện phát triển càng nhanh thì hạ tầng sạc càng phải được chuẩn hóa. Một thị trường mà mỗi doanh nghiệp sử dụng một tiêu chuẩn, một cách lắp đặt, một mức độ an toàn khác nhau sẽ rất khó phát triển bền vững. Quy chuẩn mới đặt ra các yêu cầu về an toàn điện, bảo vệ chống điện giật, quá tải, ngắn mạch, dòng điện dư, ngắt điện khẩn cấp, nối đất, chống sét và phòng cháy chữa cháy. Đây là những yêu cầu có ý nghĩa trực tiếp đối với an toàn của người sử dụng và tài sản.
Lợi ích đầu tiên vì vậy nằm ở chỗ thị trường được đưa vào một mặt bằng kỹ thuật chung. Người sử dụng xe điện có cơ sở để kỳ vọng rằng một trạm sạc thương mại phải đáp ứng những yêu cầu an toàn nhất định, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cách đầu tư và thi công của từng đơn vị.
Lợi ích thứ hai là khả năng tăng tính tương thích và khả năng dùng chung hạ tầng. Quy chuẩn yêu cầu trạm sạc phải bảo đảm khả năng kỹ thuật để sử dụng cho các phương tiện giao thông đường bộ chạy điện có cổng sạc tương thích. Nếu được triển khai đúng tinh thần này, thị trường có thể giảm tình trạng hạ tầng bị chia cắt thành những hệ thống quá khép kín, qua đó thuận lợi hơn cho người sử dụng xe điện.
Lợi ích thứ ba là nâng chất lượng dịch vụ. Quy chuẩn không chỉ quan tâm đến việc chiếc xe có được sạc hay không mà còn đặt ra yêu cầu về giám sát trạng thái, cảnh báo sự cố, lưu trữ dữ liệu, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Giao diện và tài liệu hướng dẫn vận hành của trụ sạc cũng phải có tiếng Việt. Điều này có thể góp phần biến hoạt động sạc xe từ một dịch vụ còn khá tự phát thành một loại hạ tầng kỹ thuật được quản lý bài bản hơn.
Nhưng mặt còn lại của câu chuyện là chi phí.
Khi tiêu chuẩn kỹ thuật được nâng lên, chi phí đầu tư ban đầu gần như chắc chắn trở thành vấn đề mà doanh nghiệp phải tính toán. Doanh nghiệp không chỉ bỏ tiền mua trụ sạc mà còn phải quan tâm đến hệ thống điện, bảo vệ, nối đất, chống sét, phòng cháy chữa cháy, thiết bị giám sát, bảo trì và các yêu cầu kỹ thuật liên quan. Với những nhà đầu tư lớn, khoản chi phí này có thể nằm trong kế hoạch từ đầu. Nhưng với doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh hoặc những đơn vị đã đầu tư trạm sạc theo tiêu chuẩn cũ, việc đáp ứng thêm các yêu cầu mới có thể tạo ra một khoản chi phí đáng kể.
Đây chính là điểm cần nhìn nhận thận trọng: một quy chuẩn càng cao thì rào cản gia nhập thị trường càng lớn. Điều đó có mặt tích cực là loại bỏ những hệ thống kém an toàn, nhưng cũng có mặt trái là những doanh nghiệp nhỏ có thể khó tham gia hoặc mở rộng thị trường nếu chi phí tuân thủ quá cao.
Một vấn đề khác là nguy cơ phát sinh tâm lý chờ đợi. Khi doanh nghiệp biết rằng quy chuẩn mới sẽ có hiệu lực từ 1/7/2027, một số nhà đầu tư có thể trì hoãn quyết định đầu tư cho đến khi hiểu rõ toàn bộ yêu cầu kỹ thuật và chi phí tuân thủ. Trong ngắn hạn, điều này có thể khiến một bộ phận thị trường thận trọng hơn với việc mở mới trạm sạc.
Tuy nhiên, quy định chuyển tiếp của Thông tư cũng đáng chú ý. Các trụ sạc đã được lắp đặt hợp pháp trước ngày 1/7/2027 được tiếp tục sử dụng, đồng thời chủ sở hữu và đơn vị vận hành phải duy trì an toàn, bảo trì và xử lý các nguy cơ trực tiếp. Đối với các trạm sạc đã hoạt động trước thời điểm quy chuẩn có hiệu lực, quy định cũng đưa ra thời gian để rà soát và khắc phục những nội dung chưa đáp ứng. Cách tiếp cận này giúp tránh việc toàn bộ hệ thống đang vận hành phải lập tức thay đổi hoặc tháo bỏ.
Điều đáng quan tâm nhất không nằm ở bản thân việc có quy chuẩn, mà nằm ở cách quy chuẩn được thực thi.
Nếu tiêu chuẩn rõ ràng, thủ tục minh bạch, cơ quan quản lý áp dụng thống nhất và doanh nghiệp có đủ thời gian chuẩn bị, Thông tư 61 có thể tạo ra một nền tảng kỹ thuật quan trọng cho thị trường xe điện. Ngược lại, nếu quá trình chứng nhận, kiểm tra, nghiệm thu và xử lý hồ sơ trở nên phức tạp hoặc chi phí tuân thủ tăng quá nhanh, quy chuẩn có thể vô tình trở thành rào cản đối với tốc độ phát triển hạ tầng.
Vì vậy, lợi ích lớn nhất của Thông tư 61 là đưa hạ tầng sạc xe điện từ giai đoạn phát triển nhanh nhưng còn phân tán sang một giai đoạn chú trọng hơn đến an toàn, tương thích và chất lượng. Bất lợi lớn nhất là chi phí tuân thủ và nguy cơ tạo thêm rào cản đối với những doanh nghiệp có quy mô vốn nhỏ.
Nói cách khác, câu hỏi không phải là “có nên tiêu chuẩn hóa trạm sạc hay không”, mà là “tiêu chuẩn hóa đến mức nào và thực hiện như thế nào để vừa bảo đảm an toàn, vừa không làm nghẽn thị trường”.
Đối với người sử dụng xe điện, một hệ thống sạc an toàn và đồng bộ là lợi ích rõ ràng. Đối với doanh nghiệp, đây vừa là áp lực đầu tư vừa là cơ hội để thị trường trở nên chuyên nghiệp hơn. Còn đối với cơ quan quản lý, thách thức lớn nhất sẽ là tìm được điểm cân bằng giữa hai mục tiêu: bảo đảm an toàn và tạo điều kiện cho hạ tầng sạc phát triển đủ nhanh để theo kịp tốc độ điện hóa giao thông.
